تمام اين اسباب خمسه كه ذكر شد در اين عالم در كمال نقص است ، و در آن عالم در كمال قوّت و تماميت است . جميع ادراكات ما در اين عالم ناقص و ضعيف و محجوب به حجب كثيره‌اى است كه ذكر آنها موجب تطويل و مناسب با اين مقام نيست . امروز چشم ما ملائكه و بهشت و جهنم را نمىبيند ؛ گوش ما صداهاى عجيب و غريب برزخ و برزخيان و قيامت و اهل آن را نمىشنود ؛ حسّ ما ادراك حرارت آن‌جا را نمىكند - همه از نقص خود اينهاست . آيات و اخبار اهل بيت - صلوات اللَّه عليهم - مشحون به ذكر اين مطلب است تلويحاً و تصريحاً ؛ علاوه بر آن‌كه مطابق برهان است در محل خود . اما بدن انسان در اين عالم قابل قبول حرارت نيست . يك ساعت اگر در اين آتش سرد دنيا بماند خاكستر مىشود ؛ ولى خداوند قادر در قيامت اين بدن را طورى قرار مىدهد و خلق مىفرمايد كه در آن آتش جهنم - كه به شهادت جبرئيل امين اگر يك حلقه از سلسلهء هفتاد ذراعى اهل جهنم را در اين عالم بياورند ، تمام كوه‌ها از شدت حرارت آن ذوب مىشود « 1 » - باقى مىماند هميشه و ذوب نمىشود و تمام نمىگردد . پس ، بدن انسان هم در قيامت قابليتش طرف قياس نيست با اين عالَم . و اما ارتباط نفس به بدن در اين عالَم خيلى ضعيف و ناقص است . اين عالَم تعصى دارد از آن‌كه نفس در او به قواى خود ظاهر گردد ؛ ولى آن عالَمْ مملكت ظهورِ نفس است ؛ و نسبت نفس به بدنْ نسبت فاعليت و خلاقيت است ؛ چنانچه در محل خود ثابت است « 2 » . و اين نسبت اتمّ مراتب نسبت‌ها و ارتباطهاست . و اما آتش اين عالم يك آتش افسردهء سردى است ، و يك امر عَرَضى مشوب به مواد خارجيهء غير خالص است ؛ ولى آتش جهنمْ خالص و بىخلط و جوهر قائم بالذات حىّ مريدى است كه از روى شعور اهل خود را مىسوزاند ؛ و به هر قدر كه مأمور است

--> ( 1 ) - « وَلَوْ أنّ ذِراعاً مِنَ السِلْسِلَةِ الّتي ذَكَرَها اللَّه تَعالى فِى كِتابِهِ وُضِعَ عَلى جَميعِ جبال الدُّنيا لَذَابَتْ عَنْ آخِرِها » . ( بحار الأنوار ، ج 8 ، ص 305 ، « كتاب العدل و المعاد » ، « باب النار » ، حديث 64 ؛ البرهان في تفسير القرآن ، ج 10 ، ص 42 ، حديث 3 ؛ ونيز ر . ك : صفه 34 ) ( 2 ) - ر . ك : تقريرات فلسفه ، امام خمينى قدس سره ، ج 3 ، ص 64 .